2026.03.26
Даралт ихсэх шалтгаан ба эмчилгээ
Цусны даралт ихсэх (артерийн гипертензи) нь дэлхий дахинд хамгийн өргөн тархсан зүрх судасны өвчний эрсдэлт хүчин зүйл юм. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагын мэдээлснээр дэлхийн насанд хүрсэн хүн амын гуравны нэг нь өндөр цусны даралттай амьдарч байна. Монгол улсад ч мөн энэ тоо жилээс жилд нэмэгдсээр байгаа бөгөөд олон хүмүүс даралт ихсэж байгаагаа мэдэлгүй явдаг тул "чимээгүй алуурчин" гэж нэрлэдэг.
Хэвийн цусны даралт нь 120/80 mmHg орчим байдаг. 140/90 mmHg-аас дээш даралттай бол өндөр даралттай гэж тооцогдоно. Даралт удаан хугацаагаар ихэссэн бол зүрхний өвчин, зүрхний шигдээс, тархины цус харвалт, бөөрний дутагдал зэрэг хүнд хүндрэлд хүргэдэг.
Даралт ихсэх эрсдэлт хүчин зүйлс
Цусны даралт ихсэхэд олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Зарим нь өөрчлөх боломжтой, зарим нь өөрчлөх боломжгүй байдаг.
1. Хэт их жин, таргалалт
Биеийн жин нэмэгдэх тусам зүрх илүү их ажиллаж, судасны ханаар илүү их цус шахах шаардлагатай болдог. Биеийн жингийн индекс (BMI) 25-аас давсан хүмүүст даралт ихсэх эрсдэл 2-3 дахин өндөр байдаг. Ялангуяа хэвлийн хэсэгт өөх тосны хуримтлал ихтэй бол зүрх судасны эрсдэл илүү өндөр юм.
2. Давсны хэт их хэрэглээ
Давс (натри) нь биед шингэн хуримтлуулж, цусны эзэлхүүнийг нэмэгдүүлснээр даралтыг ихэсгэдэг. Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага өдөрт 5 грамм (нэг аяга цайны халбага) хүртэл давс хэрэглэхийг зөвлөдөг. Монголчууд дунджаар өдөрт 11-12 грамм давс хэрэглэдэг нь зөвлөмжийн хэмжээнээс 2 дахин их байна.
3. Стресс, сэтгэл зүйн ачаалал
Сэтгэл санааны дарамт, хурц стресс нь бие махбодод адреналин, кортизол зэрэг дааврыг ихээр ялгаруулж, зүрхний цохилтыг хурдасгаж, судсыг нарийсгадаг. Удаан хугацааны стресс нь даралтыг бүрмөсөн ихэсгэж, буцаахад хүндрэлтэй болгодог.
4. Удамшлын хүчин зүйл
Ойрын гэр бүлийн гишүүдэд (аав, ээж, ах дүү) өндөр даралт оношлогдсон бол таны даралт ихсэх эрсдэл 30-50 хувиар өндөр байна. Удамшлыг өөрчлөх боломжгүй ч бусад эрсдэлт хүчин зүйлсийг хянаснаар даралт ихсэхээс сэргийлж болно.
5. Нас
Насны нэмэгдэлтэй зэрэгцэн судасны хана уян хатан чанараа алдаж, хатууруулдаг. 40-өөс дээш насны хүмүүст даралт ихсэх магадлал мэдэгдэхүйц нэмэгддэг. 65-аас дээш насанд хүн бүр даралтаа тогтмол хянах шаардлагатай.
6. Тамхи татах
Тамхины найрлага дахь никотин судсыг нарийсгаж, зүрхний цохилтыг хурдасгадаг. Тамхи татдаг хүмүүст даралт ихсэх эрсдэл 20-30 хувиар өндөр байдаг. Үүнээс гадна тамхи судасны дотор ханыг гэмтээж, атеросклерозын процессыг хурдасгадаг.
7. Согтууруулах ундааны хэт их хэрэглээ
Архины хэт их хэрэглээ нь зүрхний булчинд шууд хор нөлөө үзүүлж, даралтыг ихэсгэдэг. Өдөрт 2-оос олон стандарт хэмжээний архи ууснаар даралт ихсэх эрсдэл мэдэгдэхүйц нэмэгддэг.
Амьдралын хэв маягийн өөрчлөлтөөр даралтыг хянах
Олон тохиолдолд амьдралын хэв маягийг зөв өөрчилснөөр даралтыг эмгүйгээр бууруулж болдог. Дараах алхмуудыг авч үзээрэй:
Биеийн хөдөлгөөн
Долоо хоногт 150 минутаас доошгүй дунд зэргийн биеийн хөдөлгөөн (алхах, сэлэх, дугуй унах) хийх нь даралтыг 5-8 mmHg хүртэл бууруулдаг. Биеийн хөдөлгөөн тогтмол хийх нь зүрхний булчинг бэхжүүлж, судасны уян хатан чанарыг сайжруулдаг.
Хооллолтын дэглэм
Жимс, ногоо, бүтэн үр тариа, цөцгийн тос багатай сүүн бүтээгдэхүүн ихээр хэрэглэх нь даралтыг бууруулахад тусалдаг. DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) хоолны дэглэм нь өндөр даралтыг бууруулахад хамгийн үр дүнтэй хоолны зөвлөмж юм. Калитай хүнсний бүтээгдэхүүн (гадил жимс, төмс, шпинат) ихээр хэрэглэх нь натрийн нөлөөг багасгадаг.
Давс багасгах
Өдрийн давсны хэрэглээг 5 граммаас бага болгоход даралт 2-8 mmHg хүртэл буурдаг. Бэлэн хоол, консервлосон бүтээгдэхүүн, шарсан хүнсэнд давс их байдаг тул аль болох гэрийн хоол хэрэглэх нь зүйтэй.
Жин хасах
Илүүдэл жин бүр 1 кг хасахад даралт ойролцоогоор 1 mmHg буурдаг. 5-10 кг жин хассанаар даралтын түвшин мэдэгдэхүйц буурч, эмийн тунг бууруулах боломж бүрддэг.
Эмчилгээ хэзээ шаардлагатай вэ?
Амьдралын хэв маягийг өөрчилсөн ч даралт 140/90 mmHg-аас бууруулж чадахгүй тохиолдолд эм эмчилгээ эхлэх шаардлагатай болдог. Мөн даралт 160/100 mmHg-аас дээш байвал амьдралын хэв маягийн өөрчлөлттэй зэрэгцэн эм эмчилгээг нэн даруй эхлүүлнэ. Чихрийн шижин, бөөрний өвчин зэрэг дагалдах өвчинтэй тохиолдолд 130/80 mmHg-аас эхлэн эмчилгээ хийх зөвлөмж байдаг.
Даралт бууруулах эмийн үндсэн бүлгүүд
- АКФ дарангуйлагч (ACE inhibitors) — Судсыг тэлж, зүрхний ачааллыг бууруулдаг. Жишээ: эналаприл, лизиноприл.
- Ангиотензин рецепторын хоригч (ARB) — АКФ дарангуйлагчтай ижил үйлчилгээтэй, хажуугийн нөлөө бага. Жишээ: лозартан, валсартан.
- Кальцийн сувгийн хоригч — Судасны гөлгөр булчинг сулруулж, даралтыг бууруулдаг. Жишээ: амлодипин, нифедипин.
- Шээс хөөх эм (диуретик) — Биеэс илүүдэл шингэн, натрийг зайлуулдаг. Жишээ: гидрохлоротиазид, индапамид.
- Бета хоригч — Зүрхний цохилтыг удаашруулж, даралтыг бууруулдаг. Жишээ: метопролол, бисопролол.
Эмийн сонголт, тун, хослолыг зөвхөн мэргэжлийн эмч тогтоох ёстой. Өөрийгөө эмчлэх, бусдын эм уух нь аюултай. Эмийг эмчийн зааврын дагуу тогтмол уух нь чухал бөгөөд даралт буурсан ч эмийг дур мэдэн зогсоож болохгүй.
Тогтмол хяналтын ач холбогдол
Даралт ихсэх нь ихэнх тохиолдолд ямар ч шинж тэмдэггүй байдаг тул тогтмол хэмжилт хийх нь маш чухал юм. Гэрийн нөхцөлд даралт хэмжигч ашиглан өглөө, орой хэмжиж тэмдэглэл хөтлөх нь эмчид оношилгоо, эмчилгээний үнэлгээ хийхэд маш их тусалдаг.
40-өөс дээш насны хүмүүс жилд нэг удаа зүрхний бүрэн шинжилгээ хийлгэж, даралтын түвшин, зүрхний үйл ажиллагааг үнэлүүлэх хэрэгтэй. Эрт оношлогдох тусмаа хүндрэлээс сэргийлж, эрүүл урт наслах боломж нэмэгддэг.
Нандин Зүрх эмнэлэг нь зүрхний ЭХО, ЭКГ, Холтер зэрэг орчин үеийн шинжилгээний тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон бөгөөд 21 жилийн туршлагатай Проф. Ж.Нэргүй эмчийн удирдлага дор даралтын хяналт, зүрхний бүрэн оношилгоог хийж гүйцэтгэдэг. Зүрхний эрүүл мэнддээ анхаарал тавьж, тогтмол үзлэг хийлгэхийг зөвлөж байна.